# Het Handboek van &kformula;

## Inleiding

&kformula; wordt gebruikt om formules te creëren. De formules worden niet geëvalueerd, ze worden alleen afgedrukt.

&kformula; is ontworpen om het bewerken van formules te vergemakkelijken. Het maakt het gemakkelijk om Griekse letters, breuken en alle andere tekens waardoor een formule er als een formule uitziet in te typen.

Voor het merendeel van de tijd zult u &kformula; niet als losstaand programma gebruiken. U zult het waarschijnlijk vanuit &kword; of vanuit een ander &koffice;-programma gebruiken. &kformula; is niet als losstaand programma bedoeld, maar als een uitbreiding voor alle andere programma's van &koffice;.

Overal waar &kformula; ingebed wordt, werkt het op dezelfde manier.

## Basishandelingen

Een nieuw (leeg) &kformula;-document ziet eruit als een blauw vierkantje. Dit staat voor de centrale idee van &kformula;. Het stelt een leeg kader voor. De idee achter &kformula; is om verschillende elementen in kaders te plaatsen. Een element kan een enkel cijfer, een wortelteken of iets anders zijn. De kaders worden zo gecombineerd dat ze een formule vormen. Er zijn kaders voor indices, bovenste en onderste limieten, enzovoort. En natuurlijk is er het hoofdkader, dat we al gezien hebben.

Een formule schrijven is in feite het vullen van lege kaders met letters, cijfers en wiskundige symbolen. Hier kunt u het toetsenbord voor gebruiken. Zodra u iets intypt, verdwijnt het symbool leeg, en u kunt direct zien wat u ingetypt hebt. Nieuw ingevoegde tekens worden altijd op de huidige cursorpositie geplaatst.

Met behulp van de werkbalk Toevoegen kunt u ingewikkelde elementen invoegen. Er zijn onder andere indices, breuken, worteltekens en matrices. Al deze elementen bestaan uit tenminste één kader waar de cursor in geplaatst kan worden om er nieuwe items in te voegen.

## &kformula; gebruiken

Hieronder is een typische formule in &kformula; te zien. Om de deelafleidingen en de Griekse letters in te voegen klikt u op de keuzelijst met symbolen en selecteert u het gewenste symbool. In de onderstaande schermafbeelding is de keuzelijst te herkennen aan het woord Bumpeq. Klik op het symbool voor de Enter-toets, rechts van de keuzelijst, om een symbool in te voegen.

Schermafdruk van &kformula; Schermafdruk van &kformula;

De bovenstaande formule van Green kan afgedrukt worden naar een &PostScript;-bestand. Kies het menu Bestand Afdrukken maak dezelfde instellingen als op het voorbeeld hieronder:

Dit is een schermafbeelding ven de formule van Green in &kformula; Dit is een schermafbeelding van de formule van Green in &kformula;

Zo moet het resulterende &PostScript;-bestand eruitzien:

Dit is de &PostScript;-afdruk van &kformula;

Bij Wiskunde-lettertypen vindt u informatie over het installeren van lettertypen. Om deze resultaten te krijgen moet U de "bakoma"- of "esstix"-lettertypen geïnstalleerd hebben.

### Meer mogelijkheden van &kformula;

Meer over formules

Om matrices in te voegen klikt u op de knop [ ] en daarna op het matrix symbool . U kunt de cursor in de matrix verplaatsen met de pijltoetsen: Pijl naar rechts, Pijl omhoog, Pijl omlaag en Pijl naar links. Hieronder is een voorbeeldmatrix te zien.

Een voorbeeldmatrix

## De commando's

### Het hoofdvenster van &kformula;

#### Het menu Bestand

&Ctrl;N Bestand Nieuw

- Maakt een nieuw &kformula;-document

&Ctrl;O Bestand Openen...

- Opent een eerder opgeslagen document

Bestand Recent geopend

- Toon een lijst met recentelijk opgeslagen documenten

&Ctrl;S Bestand Opslaan

- Slaat het document op

Bestand Opslaan als...

- Slaat het document op onder een andere naam

&Ctrl;P Bestand Afdrukken...

- Drukt het document af

Bestand Afdrukvoorbeeld...

- Toont een voorbeeld van het afgedrukte document

Bestand Documentinformatie

- Opent een dialoogvenster waarin u persoonlijke gegevens, zoals naam en adres, en informatie over het document kunt invullen.

Bestand Bestand verzenden...

- Opent KMail zodat u het bestand als bijlage kunt verzenden.

&Ctrl;W Bestand Sluiten

- Sluit het huidige bestand

&Ctrl;Q Bestand Afsluiten

- Sluit &kformula; af

#### Het menu Bewerken

&Ctrl;Z Bewerken Ongedaan maken

- Maakt een handeling ongedaan. Het bestand wordt teruggezet naar de staat die het had voor de laatste wijziging.

&Ctrl;&Shift; Z Bewerken Opnieuw

- Voert een bewerking opnieuw uit. Draait een ongedaan gemaakte handeling terug.

&Ctrl;X Bewerken Knippen

- Knipt de geselecteerde tekst uit het &kformula;-venster.

&Ctrl;C Bewerken Kopiëren

- Kopieert de geselecteerde tekst uit het &kformula;-venster.

&Ctrl;V Bewerken Plakken

- Plakt de tekst die eerder met "Knippen" of "Kopiëren" op het klembord gezet is in het &kformula;-venster.

&Ctrl;A Bewerken Alles selecteren

- Selecteert alle tekst in het &kformula;-venster zodat het geknipt of gekopieerd kan worden.

&Ctrl;R Bewerken Omsluitingselement verwijderen

- Verwijdert haakjes, accolades of lijnen voor absolute waarde. De elementen om de plaats waar de cursor zich bevindt worden verwijderd.

&Ctrl;G Bewerken Converteren naar Grieks

- Converteert een Latijns teken naar een Grieks symbool.

Bewerken Formule bewerken

- Opent een editor waar u de bestaande formule kunt bewerken.

Gedetailleerde uitleg kunt u vinden in Bewerken voor gevorderden.

#### Het menu Element

&Ctrl;2 Element Toevoegen Wortelteken invoegen

- Voegt het wortelteken in.

&Ctrl;3 Element Toevoegen Breuk invoegen

- Voegt een breuk in.

Element Toevoegen Haakjes invoegen

- Voegt een paar haakjes in, &ie; ( ). U kunt ook een "(" typen om een paar haakjes in te voegen.

&Ctrl;3 Element Toevoegen Breuk invoegen

- Voegt een breuk in.

&Ctrl;6 Element Toevoegen Integraal invoegen

- Voegt het integraalteken in.

&Ctrl;7 Element Toevoegen Som invoegen

- Voegt het somteken (sigma) in.

&Ctrl;4 Element Toevoegen Product invoegen

- Voegt het productteken in.

&Ctrl;8 Element Toevoegen Matrix invoegen

- Voegt een matrix in. Er verschijnt een dialoogvenster waar de standaardgrootte ingesteld is op 3x3, hier kunt u het aantal rijen en kolommen wijzigen.

Element Toevoegen 1x2 matrix invoegen

- Voegt een vector bestaande uit een kolom met twee rijen in.

&Ctrl;U Element Toevoegen Index boven invoegen

- Voegt een index bovenaan toe, zoals:

&Ctrl;L Element Toevoegen Index onder invoegen

- Voegt een index onderaan toe:

  Gedetailleerde uitleg over indices kunt u vinden in Bepaalde integralen en indices.

Element Toevoegen Smalle witruimte invoegen

- Voegt een smalle spatie in.

Element Toevoegen Middelgrote witruimte invoegen

- Voegt een spatie in die anderhalf maal zo breed is.

Element Toevoegen Brede witruimte invoegen

- Voegt een dubbele spatie in.

Element Toevoegen Zeer brede witruimte invoegen

- Voegt een spatie in die viermaal zo breed is als een normale spatie.

Element Matrix Kolom invoegen

- Voegt een kolom in een bestaande matrix in. De kolom wordt op de cursorpositie ingevoegd.

Element Matrix Kolom toevoegen

- Voegt een kolom aan een bestaande matrix toe. De kolom wordt aan de rechterkant toegevoegd.

Element Matrix Kolom verwijderen

- Verwijdert een kolom uit een bestaande matrix. De kolom op de cursorpositie wordt verwijderd.

Element Matrix Rij invoegen

- Voegt een rij in een bestaande matrix in. De rij wordt op de cursorpositie ingevoegd.

Element Matrix Rij toevoegen

- Voegt een rij aan een bestaande matrix toe. De rij wordt onderaan toegevoegd.

Element Matrix Rij verwijderen

- Verwijdert een rij uit een bestaande matrix. De rij op de cursorpositie wordt verwijderd.

Element Linker begrenzer

- Opent een submenu waarin u verscheidene begrenzers ie; (, { en [, kunt kiezen.

Element Rechter begrenzer

- Opent een submenu waarin u verscheidene begrenzers ie; ), } en ], kunt kiezen.

&Ctrl;I Element Symbool invoegen

- Voegt het symbool in dat in de keuzelijst geselecteerd is.

#### Het menu Instellingen

Hier kunt u de instellingen van &kformula; aanpassen. U kunt kiezen welke werkbalken zichtbaar zijn en welk lettertype gebruikt wordt.

Instellingen Syntaxisaccentuering

- Als deze optie ingeschakeld is worden getallen in kleur weergegeven.

Instellingen Werkbalken - Bestand

- Toont of verbergt de werkbalk die knoppen bevat om een nieuw bestand te maken, een bestand te openen en op te slaan, een bestand af te drukken en een afdrukvoorbeeld te tonen.

Instellingen Werkbalken - Bewerken

- Toont of verbergt de werkbalk "Bewerken". Hier bevinden zich de knoppen om te knippen en te plakken, evenals de knoppen "Ongedaan maken" en "Opnieuw".

Instellingen Werkbalken - Toevoegen

- Toont of verbergt de werkbalk die alle wiskundige elementen, zoals som, integraal, exponent &etc; bevat.

Instellingen Werkbalken - Symbool

- Toont of verbergt de keuzelijst waarin u wiskundige symbolen kunt selecteren.

Instellingen Werkbalken - Matrix

- Toont of verbergt de werkbalk die knoppen bevat om een matrix te creëren en te bewerken.

#### Sneltoetsen instellen

Het menu Instellingen Sneltoetsen instellen... opent een dialoogvenster waarin u sneltoetsen kunt instellen.

Hieronder is een voorbeeld te zien van het instellen van sneltoetsen voor een brede spatie.

Afbeelding van dialoogvenster "Sneltoetsen instellen"

- Klik op de knop "Aangepast".

- Klik daarna op "Hoofdsneltoets". Dit is alleen nodig als het dialoogvenster niet alleen de optie "Sneltoets" heeft.

- Druk op de toetsen `&Ctrl;Spatiebalk`, het dialogvenster verdwijnt. De sneltoetsen zijn ingesteld.

Afbeelding van dialoogvenster "Sneltoetsen instellen"

Wanneer u nu de toetsen `Ctrl Spatiebalk` indrukt, wordt er een brede spatie ingevoegd.

#### Werkbalken instellen

Het menu Instellingen Werkbalken instellen... opent een dialoogvenster waarin u onder andere knoppen aan werkbalken kunt toevoegen.

Afbeelding van dialoogvenster "Werkbalken instellen"

- Om een knop aan de werkbalk "Bestand" toe te voegen,

  Afbeelding van dialoogvenster "Werkbalken instellen"

  zorg ervoor dat Bestand <KOfficeShell> in de keuzelijst geselecteerd is.

- Klik op één van de items in de linkerlijst.

- Klik daarna op de knop met de Pijl naar rechts om het item aan de rechterlijst toe te voegen.

- Klik op de knop `Toepassen` en daarna op `OK`.

De werkbalk heeft er een nieuwe knop bij.

#### &kformula; instellen

Het menu Instellingen &kformula; instellen... opent een dialoogvenster waarin u lettertypen kunt instellen.

- Bij Formule kunt u lettertypen selecteren en het gebruik van syntaxisaccentuering in- en uitschakelen.

- In het gedeelte Lettertypen kunt u extra lettertypen installeren. Meer informatie vindt u bij Wiskunde-lettertypen.

#### Het menu Help

&help.menu.documentation;

## Bewerken voor gevorderden

### Symboolnamen invoegen

Een speciale functie is het invoegen van symboolnamen. Het blauwe vierkantje waar u in typt is een kader. Dat kader kan weer andere kaders bevatten. Wanneer u een backslash `\` typt, wordt er direct een nieuw kader ingevoegd, maar dit is een speciaal kader. Het gebruikt een ander lettertype en het is bedoeld om functienamen en wiskundige symbolen in te voegen. De achterliggende idee is deze: Een toetsenbord heeft een beperkt aantal toetsen, de hoeveelheid wiskundige symbolen is overweldigend. Om een wiskundig symbool te maken typt u de naam ervan en drukt dan op de spatiebalk. De naam wordt dan vervangen door het symbool. De Spatiebalk betekent in dit geval ga weg uit deze ruimte, met andere woorden, verplaats de cursor naar het hoofdkader. Nadat u op de spatiebalk gedrukt hebt, wordt de cursor aan het eind van de laatste invoer geplaatst, maar omsluit ook het gedeelte van de formule dat er voor staat.

Spaties kunnen ook op deze manier ingevoegd worden. Zoals bekend ziet een afgedrukte formule er pas goed uit met de juiste spatiëring. Dit kan ook met behulp van het naamkader.

In het blauwe vierkantje typt u: `\ , Spatiebalk` om een smalle spatie in te voegen.

Typ: `\< Spatiebalk` om een middelgrote spatie in te voegen.

Typ: `\; Spatiebalk` om een dubbele spatie in te voegen.

Typ: `\ quad Spatiebalk` om een viermaal zo brede spatie in te voegen.

Op dezelfde manier kunnen wiskundige symbolen ingevoegd worden. `\ oint Spatiebalk` voegt het symbool voor een pad-integraal om een gesloten contour in. Hieronder kunt u het resultaat zien van `\ oint Spatiebalk`:

Afbeelding van pad-integraal-symbool

### Formules bewerken

Het menu Bewerken Formule bewerken opent een formule editor. Hierin kunt u ASCII-formules, die vanuit andere toepassingen, zoals Scilab, gekopieerd zijn, bewerken en direct omzetten in een wiskundig lettertype. We geven een voorbeeld om het te verduidelijken. Hieronder staat een schermafbeelding van `INRIA` Scilab.

Afbeelding van Scilab

Kopieer en plak de tekst, te beginnen bij `x*sin(30*x)` in de formule editor, zoals hieronder te zien is:

Afbeelding van Scilab-formule

Als u op OK klikt, geeft de editor een foutmelding over het parsen. De editor kan één van de symbolen in de formule niet herkennen. In de formule in KFormula is te zien dat het symbool voor Pi niet juist weergegeven wordt. Dit betekent dat het `%`-teken verwijderd moet worden. Als dit gedaan is, zal &kformula; het font in het wiskunde-lettertype goed weergeven.

Scilab formule in &kformula;

De formule-editor zal het merendeel van wiskundige expressies vanuit de programmeertaal C accepteren, zoals de onderstaande formules uit een Runge-Kutta-programma hieronder:

    void derives(float x, float y[], float dydx[])
    {
     dydx[1] = y[2];
     dydx[2] = -0.8*x*y[2] - sin(x)*y[1];
    }

Hier is `dydx[1]` de afleiding van de eerste orde en `dydx[2]` is de afleiding van de tweede orde. Nadat de formule gekopieerd is, moeten de afleidingen met &kformula; bewerkt worden. Dit gaat als volgt: kopieer en plak de onderste regel in de formule-editor.

Runge-Kutta in de editor

Verwijder dan de `[ ]`, vervang "dxdy" door "y" en verwijder de puntkomma aan het einde.

Runge-Kutta bewerkt

Klik op "OK" en plaats de cursor bij een `y` en verwijder deze. Voeg de juiste tekens is zoals hieronder te zien is.

runge-Kutta in &kformula;

Niet elke expressie die &kformula; kan maken levert ook een geldige C-expressie op. Bijvoorbeeld de superscript-vorm:

Superscript in &kformula;

wordt weergegeven als `()**()`. Dit is geen geldig C-statement. Een ander voorbeeld is de 1x2 matrix die weergegeven wordt als `()/()` Dit is geen geldige array in C.

### Bepaalde integralen en indices

#### Bepaalde integralen

Een bepaalde integraal wordt gemaakt door &Ctrl;U voor de bovenste limiet en &Ctrl;L voor de onderste limiet te gebruiken.

Bepaalde integraal

Plaats de cursor weer vóór de integraal nadat de eerste van de limieten gemaakt is.

#### Indices plaatsen

Een bovenste of onderste index kan op de juiste plaats gezet worden door de gewenste tekens te selecteren. In dit voorbeeld moet een pijl boven de P in dP geplaatst worden. Door &Ctrl;U te gebruiken wordt de pijl op de verkeerde plaats gezet, namelijk boven de d.

Het probleem wordt opgelost door alleen de P in te selecteren en dan de sneltoetsen &Ctrl;U te gebruiken . Dit geeft het juiste resultaat.

## Wiskunde-lettertypen

Het gebruik van de bakoma Tex-lettertypen wordt dringend aangeraden, ze kunnen hier gedownload worden:

http://www.ctan.org/tex-archive/fonts/cm/ps-type1/bakoma/ttf/

U hebt deze lettertypen nodig, in het bijzonder cmbx10, cmex10, cmmi10, cmr10, cmsy10, msam10 en msbm10. Installeer ze op uw systeem en zorg dat het installatiepad als een FontPath in de X11-configuratie staat, start dan de X-Server opnieuw op, en als u een display manager gebruikt, bijvoorbeeld kdm, moet u die ook opnieuw starten. Het is in de meeste gevallen voldoende om op &Ctrl;&Alt;Backspace te drukken. Als het niet werkt, kunt u altijd nog rebooten.

U kunt ook de Esstix-lettertypen gebruiken. Probeer de Esstix-lettertypen alleen als het bovenstaande niet werkt. Deze lettertypen kunnen van http://www.w3.org/Amaya/Distribution/esstix.tar.gz gedownload worden.

### De lettertypen installeren in het &kcontrolcenter;

Noot van de vertaler: De informatie in dit hoofdstuk is dermate verouderd dat het vertalen ervan niet zinvol is. After downloading the fonts, install them into a folder called `esstix`. You can unpack them with the &kde; application &ark;. Right click on `esstix.tar.gz` and select Extract here.... Then start the &kde; font installer by going to the K menu and selecting the command Control Center System Font Installer You should get the following screen:

Picture of the &kde; font installer Picture of the &kde; font installer

You will need to run the font installer with `root` privileges. Click on the button Administrator Mode and enter your `root` password. Click on the button Change Folder. This should bring up a pane from where you can select the folder your fonts are stored in. In this example they are stored in `/home/poincare/esstix`.

Picture of the &kde; font installer Picture of the &kde; font installer

Click on the the folder `esstix` and then click on the OK button. You should obtain the following result.

Picture of font installer ready to install Picture of font installer ready to install

Click on the top font entry. Holding down the &Shift; key, click on the last esstix font, at the bottom. Your selection should look like this.

Picture of the font installer installing Picture of the font installer installing

You should use the native AFM files. Set up your Settings System as shown below. The Generate AFM's, with box should be unchecked:

Picture of settings tab Picture of settings tab

Return to the Fonts tab. Click on the Install button. The fonts will install. After this you must click on the Apply button. The following dialog will appear:

Picture of &kcontrolcenter; applying the fonts Picture of &kcontrolcenter; applying the fonts

Answer Yes to the Apply system changes now dialog. Installation of the Esstix fonts is complete.

### Additional Math Fonts

Additional math fonts can be installed with Settings Configure &kformula;... Math Fonts

Add math fonts;

First install the desired fonts with the Font Installer, in &kcontrolcenter;. This will make them available to your computer. Next enter the Math Fonts section and add them using the Right arrow, as shown above. The Euclid Symbol fonts, that were added above, are now available in the Insert Symbolcombo box.

## Dankbetuigingen en licenties

&kformula; copyright Ulrich Küttler

Mede-ontwikkelaar: Andrea Rizzi

Documentatie copyright 2002 Jonathan Drews j.e.drews@att.net

&underFDL; &underGPL;

## Installatie

### &kformula; verkrijgen

&install.intro.documentation;

### Systeemvereisten

&kformula; is onderdeel van &koffice;, meer informatie kunt u vinden op de homepage van &kformula;. U moet &koffice; geïnstalleerd hebben. &kformula; werkt niet als de rest van &koffice; niet geïnstalleerd is.

### Compilatie en installatie

&install.compile.documentation;

### Instellingen

Sommige lettertypen werken niet goed met &kformula;. In dat geval moet u verschillende lettertypen uitproberen om een goed resultaat te krijgen.

&documentation.index;